Page 17 - วิศวกรรมสาร ปีที่ 78 ฉบับที่ 4 ตุลาคม - ธันวาคม 2568

PM2.5 ความเสี่ยงต่อสุขภาพ มลพิษสิ่งแวดล้อม และกลยุทธ์การจัดการเชิงวิศวกรรม

1.3 การฟุ้งกระจายจากพื้นผิว (Resuspended
Dust) ฝุ่นที่ตกลงสู่พื้นดินสามารถฟุ้งกลับขึ้นสู่อากาศใหม่ได้จาก

แรงลม การเคลื่อนที่ของยานพาหนะ การก่อสร้าง และการท�าไร่
ไถนา การฟุ้งกระจายนี้เป็นแหล่งใหญ่ของ PM10 ในเขตเมือง โดย
เฉพาะถนนที่มีการจราจรหนาแน่นและพื้นผิวไม่ได้ลาดยาง

1.4 การเผาในที่โล่ง (Open Burning)
การเผาป่า เผาตอซังข้าว เผาไร่อ้อย และการเผาขยะ
ในที่โล่งเป็นปัญหาส�าคัญของประเทศไทยและประเทศเพื่อนบ้าน
โดยเฉพาะในฤดูแล้ง (ม.ค.–เม.ย.) ควันจากการเผาประกอบด้วย
1. แหล่งก�าเนิดปฐมภูมิของฝุ่น (Primary อนุภาคคาร์บอน อนุภาคอินทรีย์ และโลหะหนักบางชนิด เช่น
Particulate Sources) แหล่งก�าเนิดปฐมภูมิหมายถึง โพแทสเซียม แคลเซียม และแมกนีเซียม ตลอดจนสารพิษอินทรีย์
อนุภาคฝุ่นที่ถูกปล่อยออกสู่บรรยากาศโดยตรงจากแหล่งก�าเนิด เช่น PAHs ที่เป็นสารก่อมะเร็ง การเผาข้ามพรมแดนจากเมียนมา
ทั้งจากกิจกรรมของมนุษย์และกระบวนการตามธรรมชาติ ลาว และกัมพูชายังเป็นสาเหตุส�าคัญของภาวะหมอกควันใน

1.1 การเผาไหม้เชื้อเพลิง (Combustion Sources) ภาคเหนือของประเทศไทย
เป็นแหล่งส�าคัญที่สุดของอนุภาคขนาดเล็ก โดยเฉพาะในเขตเมือง
และแหล่งอุตสาหกรรม การเผาไหม้เชื้อเพลิงฟอสซิลจากยาน 2. แหล่งก�าเนิดทุติยภูมิของฝุ่น (Secondary
พาหนะ เครื่องจักรดีเซล โรงไฟฟ้าถ่านหิน และโรงงานอุตสาหกรรม Particulate Sources) แหล่งก�าเนิดทุติยภูมิเป็นอนุภาคฝุ่น
ปล่อยอนุภาคคาร์บอน (Elemental carbon) อนุภาคอินทรีย์ ที่ไม่ได้ถูกปล่อยออกมาโดยตรง แต่เกิดจากการเปลี่ยนสภาพของ
(Organic carbon) เถ้าโลหะ และอนุภาคซัลเฟตในรูปของละออง แก๊สตั้งต้นในบรรยากาศผ่านกระบวนการออกซิเดชัน การรวมตัว

ละเอียด การเผาไหม้ที่ไม่มีประสิทธิภาพท�าให้เกิดอนุภาคขนาดเล็ก และกระบวนการควบแน่น (nucleation and condensation)
ระดับ PM ซึ่งสามารถแทรกซึมเข้าสู่ระบบทางเดินหายใจส่วนลึก 2.1 การก่อตัวของซัลเฟต (Sulfate Formation)
2.5
ได้ง่าย แก๊สซัลเฟอร์ไดออกไซด์ (SO ) จากโรงไฟฟ้าถ่านหินและการเผา
2
ในประเทศไทย แหล่งส�าคัญของอนุภาคจากการเผาไหม้คือ ไหม้เชื้อเพลิงถูกออกซิไดส์โดยอนุมูลไฮดรอกซิล (OH) และโอโซน
รถยนต์ดีเซล การขนส่งสินค้าระยะไกล และโรงงานอุตสาหกรรม (O ) กลายเป็นกรดซัลฟิวริก ซึ่งสามารถควบแน่นบนอนุภาคหรือ
3
ในเขตนิคม เช่น ชลบุรี ระยอง และสมุทรปราการ ซึ่งมักพบความ ก่อตัวเป็นอนุภาคซัลเฟตใหม่ กระบวนการนี้มีความไวต่อความชื้น
เข้มข้นฝุ่นรวมและฝุ่นละเอียดเกินค่ามาตรฐานคุณภาพอากาศ อุณหภูมิ และรังสีดวงอาทิตย์ ท�าให้ซัลเฟตเป็นองค์ประกอบส�าคัญ
ในหลายช่วงเดือน โดยเฉพาะในฤดูหนาวเมื่ออุณหภูมิลดลงและ ของ PM2.5 ในฤดูร้อน
เกิดภาวะอากาศนิ่ง (atmospheric stagnation) 2.2 การก่อตัวของไนเตรต (Nitrate Formation)

1.2 กระบวนการอุตสาหกรรมและการแปรรูปวัสดุ ไนโตรเจนไดออกไซด์ (NO ) จากเครื่องยนต์และโรงงานอุตสาหกรรม
2
(Industrial and Mechanical Processes) กระบวนการทาง สามารถเปลี่ยนเป็นกรดไนตริก และรวมตัวกับแอมโมเนีย
อุตสาหกรรม เช่น การบด การโม่ การเจียระไน การหลอมโลหะ ในบรรยากาศเกิดเป็นแอมโมเนียมไนเตรต อนุภาคประเภทนี้พบมาก
การหล่อ การขนถ่ายวัตถุดิบแห้ง และการผลิตวัสดุก่อสร้าง ในเขตเมืองที่มีการจราจรหนาแน่น เช่น กรุงเทพมหานคร และมักมี
สามารถปล่อยฝุ่นขนาดหยาบ (PM ) และฝุ่นละเอียด (PM ) ความเข้มข้นสูงในฤดูหนาวเนื่องจากอุณหภูมิต�่าเหมาะสมต่อการ
2.5
10
ปริมาณสูง โดยเฉพาะโลหะหนัก เช่น ตะกั่ว (Pb) โครเมียม (Cr) เกิดภาวะควบแน่น
นิกเกิล (Ni) และแมงกานีส (Mn) ที่ถูกปล่อยออกมาในรูปของ 2.3 อนุภาคอินทรีย์ทุติยภูมิ (Secondary Organic
อนุภาคหรือไอโลหะซึ่งเกาะบนฝุ่นละออง พื้นที่อุตสาหกรรมในภาค Aerosols: SOA) เกิดจากการออกซิเดชันของสารประกอบ
ตะวันออกของไทย เช่น ระยอง–มาบตาพุด เป็นตัวอย่างที่พบระดับ อินทรีย์ระเหยง่าย (VOCs) จากยานพาหนะ โรงงานปิโตรเคมี และ

โลหะหนักในฝุ่นสูงจากโรงงานปิโตรเคมี โรงงานเหล็ก และการผลิต การระเหยของตัวท�าละลายในโรงงานอุตสาหกรรม ปัจจัยส�าคัญ
พลังงาน ซึ่งส่งผลกระทบต่อคุณภาพอากาศและสุขภาพของ ในการก่อตัว SOA ได้แก่ ความเข้มของแสง อุณหภูมิ และปริมาณ
ประชาชนบริเวณโดยรอบ โอโซน กระบวนการนี้เป็นสาเหตุส�าคัญของหมอกควันเมือง

วิศวกรรมสาร l ปีที่ 78 ฉบับที่ 4 ตุลาคม - ธันวาคม 2568 17